درس‌هایی برای بهبود مدیریت منابع آب در ایران

ابوالحسن عالی (پژوهشگر حوزه حکمرانی و مدیریت جامع آب )

یک) الگوهای جهانی:

کشور هلند از بسیاری از جهات می‌تواند به عنوان الگویی مناسب جهت رویارویی، مقابله، مهار وبهره برداری مطلوب از معضلات پیش روی یک کشور در زمینه آب باشد. کشوری که بیش از پنجاه درصد خاک آن در پهنه های سیلابی و حدود یک سوم خاک آن در ارتفاعی زیر تراز آب دریاها قرار گرفته است. کشوری مملو از زهکشها و تاسیسات حفاظتی و آسیاب های آبی، کشوری که در یک تاریخچه مدون هزار ساله توانسته اسب سرکش معضلات آبی را نه تنها مهار کرده، بلکه به عنوان پیشران و محور توسعه همه جانبه خود بکارگیرد. ساختار حکمرانی عمومی هلند و دموکراسی در آن کشور منبعث و زاده ساختار حکمرانی آب آن می باشد.

دو) سیاست ها و ساختاری یکپارچه:

تفکیک وظایف و نحوه تعامل توابع مدیریت آب در هلند از پیچیدگی خاص و منحصر بفردی برخوردار است. ارزش نحوه حکمرانی آب در هلند زمانی مشخص می شود که بدانیم این پیچیدگی ساختاری و نهادی در چارچوب یک نظم نوین با لحاظ کلیه ابعاد انسانی، زیست محیطی، مهندسی، مالی، اقتصادی و اجتماعی به بهترین شکل ممکن مسیر خود را طی کرده است، در طول زمان تکامل یافته و توانسته است خود را بخوبی با تحولات سیاسی اجتماعی این کشور تطابق دهد. ساختار تامین منابع مالی آن براساس اصل پرداخت بهای تمام شده استوار است. گرچه کمکهایی نیز از طریق دولت مرکزی اختصاص می یابد.

سه) شورای آب:

هم اکنون 23 شورای آب در هلند وجود دارد (شورای آب  منطقه ای). هر شورا یک حوضه آبریز را مدیریت می‌کند. مرزهای یک سازمان آب منطقه ای به‌وسیله فاکتورهای هیدرولوژیکی تعیین می‌شوند و در واقع منطبق با مرزهای جغرافیایی شهری و یا ایالتی نیستند. گرچه شورای حکام  آب منطقه ای نهادی عمومی است اما این نهاد در انتخاب مدیران و نحوه مدیریت، مستقل از دولت مرکزی است. درآمدهای خود را از طریق وضع مالیات و عوارض آب کسب می‌کنند. وظیفه این نهاد مدیریت سیستم های آبی مانند سدها، کنترل آبهای سطحی و زیر زمینی، مدیریت سیلاب، کنترل کیفیت آب و تصفیه فاضلاب است. (البته در شهرها شهرداری های متولی جمع‌آوری فاضلاب هستند)

در محدوده کاری خود در تعامل  کامل با اتحادیه اروپا، دولت مرکزی (وزارت محیط‌ زیست و امور زیربنایی) و مقامات استانداری و شوراهای آب سایر مناطق و شهرداری‌ها است. اضافه کنیم مسئولیت توزیع آب شرب در کشور هلند برعهده ده شرکتی است که از ساختاری خصوصی برخوردارند.

ترکیب شورا: اعضای شوراهای آب مناطق بین 23 تا 30 عضو که بسته به وسعت حوضه تحت پوشش، صنایع و جمعیت ساکن در مناطق می باشد. حدود هفتاد درصد اعضا شورا توسط مردم بعنوان نمایندگان آنها انتخاب می شوند و سی در صد باقیمانده اعضای این شورا متشکل از نمایندگان صنایع مستقر در مناطق (کارخانجات، ساختمان‌های صنعتی)، کشاورزان (زمین کشاورزی) و مالکان اراضی بزرگ می باشد که توسط خود آنها انتخاب می شود. نحوه رای دادن در انتخابات شورای حکام آب به صورت لیستی است، یعنی اشخاص به صورت انفرادی نمی توانند کاندیدا شوند.

نحوه انتخاب اعضا: از لحاظ جایگاه تاریخی، شوراهای حکام آب مناطق هلند، سنگ زیرین بنای دموکراسی عمومی در این کشور بوده است. در هلند هر چهار سال یکبار پنج انتخابات برگزار می‌شود شامل انتخابات ملی، انتخابات نمایندگان کشور هلند در اتحادیه اروپا، انتخابات شهرداری‌ها، انتخابات ایالتی و انتخابات شورای حکام آب (RWA). افراد بالای ۱۸سال می‌توانند در این انتخابات شرکت کنند. هر شخص با ارائه کدپستی خود می‌تواند بداند که در قلمرو کدام شورای آب منطقه ای است و انتخابات در همان روز انتخابات دولتی- ایالتی است.

چهار) نتیجه گیری

به جرات مي توان گفت در نيم قرن اخير منابع طبيعي و محيط زيست كشورمان در زير چرخهاي توسعه فيزيكي نامتوازن كشور له شده، به تبع آن فضاي زيست شهروندان نيز دچار مشكل شده است.

بحرانهاي آبي ناشي از كمبود عرضه آب كشاورزي و مصارف بي رويه در بعضي مناطق و بحران فرسايش خاك و خشک شدن تالاب ها و اكوسيستم هاي آبي و ريزگردها، فرونشست زمين و ده ها معضل زيست محيطي ديگر از پيوست هاي اين نوع از توسعه به شمار مي روند.

متاسفانه تلقي عمومي از حل و برخورد با اين معضلات در كشور ما اين است كه اينها موضوعاتي مربوط به دولت و حكومت هست و حل آنها به ما ربط نخواهد داشت. تلقي نادرستي كه سياست هاي نادرست چندين دهه گذشته به وجود آورنده آن بوده و ساختار نامناسب حكمراني آب (مدیریت کلان سیستم ها و بازیگران عرصه آب) در كشور ما به آن دامن زده و باعث سوق دادن مردم و شهروندان به عنوان يكي از اركان مهم حكمراني آب در كشور به موضعي انفعالي گردیده است.

انتظار افزايش مطلوبيت حكمراني آب در كشور بدون افزايش آگاهي و دانش كنشگران اصلي اين عرصه امري سخت و دست نيافتني خواهد بود. شناخت صحيح و ارزيابي اصولي ساختارحكمراني آب در كشور ما كمك زيادي به شناسايي مشكلات و حل معضلات و چالشهاي آب كشور خواهد نمود.

پيام يك حكمراني خوب، دخالت ومشاركت شهروندان در فرآيند توسعه است. مشاركت، دخالت و تعامل كليه شهروندان در سياستگذاري ها و تصميم گيري هاي اجتماعي اقتصادي وسياسي وعمراني، تدوين فرآيندها، قوانين و مديريت نهادهاي مرتبط، منافع درازمدت كليه بازيگران وذينفعان اين عرصه را تضمين خواهد نمود